Test mù màu tại nhà: cách làm đúng và đáng tin đến đâu

Tấm chấm màu hoạt động thế nào?

Mỗi tấm gồm nhiều chấm tròn với màu và độ sáng khác nhau. Các chấm tạo thành một chữ số hoặc hình, được chọn sao cho người nhìn màu bình thường dựa vào sự khác nhau về màu để đọc ra số. Người lẫn màu đỏ – lục khó phân biệt các chấm này nên thấy số khác, hoặc không thấy số.

Bộ tấm chuẩn do cơ sở y tế dùng có nhiều tấm, mỗi tấm kiểm tra một khía cạnh, từ đó mới phân biệt được có hay không và thuộc nhóm nào.

Làm test tại nhà đúng cách

1. Độ sáng: tăng độ sáng màn hình tối đa. Tắt chế độ ban đêm, lọc ánh sáng xanh, chế độ đọc sách vì các chế độ này làm sai màu.
2. Ánh sáng phòng: sáng đều, không có đèn hoặc cửa sổ phía sau màn hình, tránh ánh sáng phản chiếu lên màn hình.
3. Khoảng cách: nhìn thẳng, cách màn hình khoảng 50 cm (một sải tay).
4. Kính: đeo kính thường dùng, không đeo kính râm hay kính có màu.
5. Thời gian: mỗi tấm chỉ cần vài giây. Đọc theo cảm nhận đầu tiên, không cố nheo mắt tìm số.
6. Làm riêng từng người: để người khác không nhắc đáp án.

Đọc kết quả thế nào?

• Đọc đúng gần hết các tấm: chưa thấy dấu hiệu khó phân biệt màu đỏ – lục. Tuy vậy, bài thử không loại trừ mọi dạng rối loạn sắc giác.
• Sai một số tấm hoặc không thấy số: nên làm lại trong điều kiện tốt hơn, rồi đi kiểm tra chuyên khoa nếu vẫn sai.
• Không đọc được tấm thử (tấm dễ): thường do màn hình, độ sáng hoặc kính, chưa phải kết luận về mắt.

Kết quả "nên kiểm tra" chưa phải chẩn đoán mù màu. Chỉ bác sĩ nhãn khoa mới kết luận sau khám.

Các phương pháp kiểm tra sắc giác trên thế giới

• Tấm giả đồng sắc (kiểu Ishihara): sàng lọc nhanh màu đỏ – lục, dễ thực hiện. Phát hiện tốt từ mức vừa trở lên, không cho biết mức độ nặng nhẹ, cần ánh sáng chuẩn. Thị lực giảm cũng có thể làm kết quả dương tính giả nên thường đo thị lực trước.
• Tấm HRR: phát hiện cả rối loạn đỏ – lục lẫn xanh dương – vàng và phân độ nhẹ, vừa, nặng. Trong một nghiên cứu trên 150 người từ 15 đến 25 tuổi, bộ tấm này đạt độ nhạy 100% khi tính là bất thường nếu sai từ hai tấm.
• Farnsworth D-15: người được kiểm tra xếp 15 nắp màu theo thứ tự gần nhau về màu. Thường dùng để xác nhận sau khi đã sai ở bộ tấm sàng lọc, phát hiện tốt mức vừa đến nặng.
• Anomaloscope: được xem là tiêu chuẩn tham chiếu để chẩn đoán rối loạn đỏ – lục bẩm sinh và đo mức độ, nhưng mất nhiều thời gian và cần người đo có kinh nghiệm.
• Kiểm tra bằng máy tính trên màn hình hiệu chuẩn (như Cambridge Colour Test, CAD): đo ngưỡng nhìn màu chính xác, có thể theo dõi tiến triển bệnh mắt. Một nghiên cứu quốc tế năm 2025 trên hơn 400 người cho thấy bộ sàng lọc dựa trên CAD đạt độ nhạy 1,00 và độ đặc hiệu 0,99.
• Trò chơi trên máy tính bảng cho trẻ nhỏ (ColourSpot): trẻ từ 4 tuổi chạm vào các hình màu trong lúc chơi. Trên 772 bé trai 4 đến 7 tuổi, nhóm kiểm định đạt độ nhạy 1,00 và độ đặc hiệu 0,97 (so với tấm Ishihara dành cho trẻ chưa biết chữ). Nghiên cứu chỉ gồm bé trai và số ca mù màu còn ít, nên cần thêm dữ liệu.

Điểm chung của các phương pháp tin cậy là: dùng màn hình hoặc bộ tấm đã được hiệu chuẩn, kiểm soát ánh sáng, và xác nhận lại bằng một bài thứ hai khi kết quả dương tính. Một nghiên cứu nhỏ tại Malaysia trên 302 sinh viên cho thấy bài D-15 trực tuyến và bài Ishihara trên máy tính khá đồng thuận (hệ số kappa 0,82), nhưng cả hai đều cần xác nhận tại cơ sở y tế.

Bài kiểm tra trên website GEMs áp dụng gì từ các phương pháp này?

• Tiêu chí sai từ hai tấm: với 6 tấm đỏ – xanh lá, từ hai tấm sai trở lên mới tính là dấu hiệu gợi ý, giống cách tính của bộ tấm HRR.
• Có tấm xanh dương – vàng: hai tấm riêng để phát hiện nhóm rối loạn ít gặp hơn, thường cần được khám mắt vì có thể liên quan bệnh mắt.
• Chế độ chọn hình cho bé chưa biết số: bé chỉ cần nhận ra hình tròn, vuông, tam giác, sao hay chữ thập, theo hướng các bài dành cho trẻ nhỏ chưa biết chữ.
• Nhiễu độ sáng: các chấm có độ sáng thay đổi ngẫu nhiên để người xem không thể đoán hình chỉ nhờ độ sáng.
• Tấm thử và kiểm tra màn hình: một tấm ai cũng thấy được và dải xám để phát hiện màn hình quá tối hoặc đang bật chế độ lọc màu.

Những giới hạn vẫn còn: màn hình điện thoại hoặc máy tính chưa được hiệu chuẩn như thiết bị y tế, bài không phân độ nặng nhẹ và không thay thế bộ tấm chuẩn hay thiết bị đo tại cơ sở nhãn khoa.

Giới hạn của test tại nhà

• Màn hình mỗi máy hiển thị màu khác nhau, kể cả khi bật cùng độ sáng.
• Bài thử tự tạo hoặc trên mạng chưa được kiểm chứng như bộ tấm chuẩn dùng trong y khoa.
• Thường chỉ tầm soát màu đỏ – lục, ít phát hiện dạng xanh dương – vàng.
• Không đánh giá được mức độ, không phân biệt được bẩm sinh hay mắc phải.

Khám sắc giác tại cơ sở nhãn khoa gồm những gì?

Bác sĩ dùng sách thử mù màu Ishihara trong điều kiện ánh sáng quy định, có thể kết hợp các bài xếp màu chuyên dụng khi cần phân loại. Đồng thời kiểm tra thị lực, khúc xạ và đáy mắt để loại trừ nguyên nhân mắc phải. Thời gian kiểm tra ngắn và không gây đau.

Người có nhu cầu ngành nghề có yêu cầu về nhận biết màu nên kiểm tra tại cơ sở được phép khám sức khỏe để có kết quả phù hợp với hồ sơ.

Bệnh viện Mắt Quốc tế Sài Gòn – Gia Lai, Bệnh viện Mắt Kon Tum và chuyên khoa mắt tại Phòng khám Đa khoa Sysmed Phù Đổng đều kiểm tra sắc giác cho người bệnh bằng sách thử mù màu Ishihara, bộ tấm chấm màu chuẩn được dùng rộng rãi trong nhãn khoa.

Nguồn tham khảo

• Tổng quan "An Integrative Review for Clinical Evaluation of Color Vision: The Right Test for the Right Disease" (PubMed Central).
• Tang và cộng sự, ColourSpot: gamified tablet-based test for accurate diagnosis of color vision deficiency in young children, Behavior Research Methods, 2022.
• Evans và cộng sự, nghiên cứu xác nhận bộ sàng lọc màu (CVS) so với CAD, Journal of the Optical Society of America A, 2025.
• Khin, Cho Aung. So sánh Ishihara trên máy tính với D-15 trực tuyến trong sàng lọc sắc giác, Đại học Malaysia Sarawak, 2021.
• Good-Lite: so sánh HRR, Ishihara và Farnsworth D-15 cho chuyên viên đo thị lực.

Câu hỏi thường gặp

Bài viết cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy đến cơ sở y tế để được khám.